Hải Vân

Núi Hải Vân cao 1172m nằm cuối mạch núi từ dẫy trường Sơn đâm ngang ra biển, án ngữ con đường thiên lý từ Bắc vào Nam, từ Nam ra Bắc. Đỉnh núi cao chót vót như lẩn trong mây, chân núi nhoài ra tới tận biển. Ngày xưa có lối mòn độc đạo vượt núi cheo leo hiểm trở, rất khó đi.

Sau mở thành ba đường qua đèo ở  lưng chừng núi gọi là Chính thượng đạo, Thượng đạo và Trung đạo. Thời Minh Mạng, đường được mở rộng thêm, xếp đá thành bậc, đặt ba cửa ải. Cửa ải chính đặt ở phía Tây núi, có thành chắn ngang, phía trước phía sau có cửa lớn. Cửa trước trông về phía Bắc đề ba, cửa sau trông về phía Nam, đề sáu chữ "Thiên hạ đệ nhất hùng quan" (cửa ải hùng vĩ nhất trong thiên hạ). Cả hai cửa đều cao tới 6m, chiều ngang hơn 7m, dày hơn 4 m, riêng khuôn cửa tò vò để qua lại cũng cao tới hơn 4 m, rộng hơn 3 m. Thành nay không còn. Cửa phía trước còn nguyên vòm; cửa phía sau bị sát lở nhiều; bậc đá xếp thành đường lên ai cũng vẫn còn. Nằm dọc theo sườn núi có năm khe lớn, nước đầu nguồn tuôn xuống cuốn theo những tảng đá hoa khổng lồ bị bào mòn, nằm rải rác giữa những lòng khe, tạo thành những "hình khe thế núi" rất ngoạn mục. Chân núi phía Bắc tiếp giáp với biển bị sóng nước khoét thành một hang lớn, gọi là Hang Giải.

Đi bộ thì sợ Hi Vân,
Đi thuỷ thì khiếp sóng thần Hang Giải.

Đó là nỗi lo của khách lữ hàng trong hành trình vạn dặm vào Nam ra Bắc ở cái thời đường xá phương tiện giao thông chưa phát triển.

Ngày nay, ngồi ô tô vượt đèo, sẽ có dịp được ngắm cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp và những di tích hùng vĩ kể trên.